5 GIAI ĐOẠN TRƯỞNG THÀNH CỦA MỘT TRADER: TỪ KHÔNG BIẾT GÌ ĐẾN THÀNH THẠO

Trading là một kỹ năng và cũng giống như bất kỳ kỹ năng nào khác, bạn không thể bước vào thị trường hôm nay và trở thành một trader thành thạo ngay ngày mai. Hầu hết trader đều phải đi qua một hành trình gồm nhiều giai đoạn: từ lúc chưa biết mình không biết gì, đến khi nhận ra bản thân còn thiếu rất nhiều kiến thức, rồi trải qua một bước ngoặt về nhận thức, sau đó biến kiến thức thành kỹ năng và cuối cùng đạt đến trạng thái mà việc giao dịch trở nên tự nhiên hơn rất nhiều. Mỗi người sẽ mất một khoảng thời gian khác nhau ở từng giai đoạn, thậm chí có thể quay lại một giai đoạn cũ khi thay đổi hệ thống, thị trường hoặc hoàn cảnh cá nhân. Nhưng nếu bạn đã từng trade đủ lâu, rất có thể bạn sẽ nhận ra chính mình trong một hoặc nhiều giai đoạn dưới đây.

Giai đoạn 1: Không thành thạo một cách vô thức

Đây là giai đoạn đầu tiên khi bạn bước vào thị trường và bắt đầu trade. Bạn nghĩ rằng đây là một cách rất tốt để kiếm tiền bởi bạn nghe rất nhiều câu chuyện về những người kiếm được rất nhiều tiền từ Forex, Crypto hay các thị trường tài chính khác. Nhìn từ bên ngoài, trading có vẻ rất đơn giản: giá chỉ đi lên hoặc đi xuống, bạn chỉ cần chọn đúng hướng là có thể kiếm tiền. Nhưng cũng giống như lần đầu tiên bạn thử lái một chiếc xe, chỉ khi thật sự ngồi sau vô lăng bạn mới nhận ra rằng việc điều khiển nó khó hơn rất nhiều so với những gì mình tưởng tượng. Trading cũng vậy. Giá trong thị trường liên tục lên xuống, nhưng khi mới bước vào, bạn thường không biết mình phải làm gì với những chuyển động đó.

Bạn mua thì giá giảm, bạn bắt đầu lo lắng. Bạn bán thì giá lại tăng. Bạn thấy một cơ hội khác và lập tức nhảy vào. Bạn giao dịch rất nhiều nhưng lại không có một kế hoạch rõ ràng, vì vậy mỗi giao dịch mới giống như một quyết định được đưa ra dựa trên cảm xúc của thời điểm đó. Điều đáng sợ nhất ở giai đoạn này không phải chỉ là bạn chưa biết cách kiếm tiền, mà là bạn chưa nhận thức đầy đủ về những rủi ro mình đang phải đối mặt. Khi cảm thấy một giao dịch nào đó “chắc ăn”, bạn có thể tăng khối lượng để nhanh chóng kiếm nhiều hơn hoặc lấy lại khoản thua trước đó. Có những lúc bạn thắng và thậm chí lấy lại toàn bộ số tiền đã mất, điều này càng khiến bạn tin rằng mình đang đi đúng hướng. Nhưng rồi chỉ một vài quyết định sai liên tiếp cũng có thể xóa sạch những gì bạn vừa kiếm được và khiến đường vốn tiếp tục đi xuống.

Giai đoạn 1 thường bắt đầu như vậy. Bạn chưa đủ kiến thức để hiểu thị trường, nhưng lại đủ tự tin để đưa ra những quyết định bằng tiền thật. Sau một thời gian, bạn bắt đầu nhận ra rằng chỉ dựa vào cảm giác và may mắn thì không thể đi xa. Bạn bắt đầu tự hỏi: “Mình đang thiếu điều gì?” Và câu hỏi đó đưa bạn bước sang giai đoạn thứ hai.

Giai đoạn 2: Không thành thạo một cách có ý thức

Giai đoạn hai chính thức bắt đầu khi bạn nhận ra rằng mình không thể trade với một “cái đầu trống không” như trước nữa. Bạn hiểu rằng mình đang thiếu kiến thức, thiếu kỹ năng và thiếu một phương pháp đủ rõ ràng để đưa ra quyết định. Vì vậy, bạn bắt đầu học. Bạn mua sách, tìm hệ thống, đọc tài liệu, xem video, tham gia website, diễn đàn và các group trading từ Đông sang Tây, từ Bắc xuống Nam. Bạn bắt đầu tìm hiểu về phân tích kỹ thuật, Price Action, indicator, quản lý vốn, tâm lý giao dịch và vô số phương pháp khác. Nhưng cùng với việc học, một cuộc tìm kiếm khác cũng bắt đầu: tìm “chén thánh”.

Trong suốt giai đoạn này, bạn rất dễ trở thành một “tín đồ của hệ thống”. Bạn đổi từ phương pháp này sang phương pháp khác, từ hệ thống này sang hệ thống khác, hàng tháng, hàng tuần, thậm chí hàng ngày. Bạn chưa bao giờ sử dụng một phương pháp đủ lâu để đánh giá nó một cách khách quan, bởi mỗi khi gặp một chuỗi giao dịch không thuận lợi, bạn lại nghĩ rằng vấn đề nằm ở hệ thống. Mỗi lần tiếp xúc với một indicator mới, một robot mới hoặc một chiến thuật mới, bạn lại nghĩ: “Lần này có thể là thứ mình đang tìm kiếm.” Bạn sử dụng MA, Fibonacci, Support/Resistance, Pivot, Fractals, Divergence, DMI, ADX và hàng loạt công cụ khác với hy vọng tìm ra một bộ công cụ đủ chính xác để biết giá sẽ đảo chiều ở đâu. Bạn bắt đầu tự chế hệ thống, tối ưu tham số và cố gắng tìm ra một công thức có thể giúp mình bắt đáy, chộp đỉnh hoặc xác định chính xác thời điểm thị trường quay đầu.

Khi một giao dịch đi ngược lại dự đoán, bạn bắt đầu tìm lý do để giữ lệnh. Bạn có thể nghĩ rằng phân tích của mình đúng và chỉ có thị trường đang “đi sai”. Từ đó, việc giữ một lệnh thua trở nên dễ dàng hơn việc chấp nhận mình đã sai. Trong một số trường hợp, bạn thậm chí còn gia tăng vị thế với hy vọng giá sẽ quay trở lại. Bạn tham gia những group nơi các trader khác liên tục chia sẻ những giao dịch có lợi nhuận và bắt đầu tự hỏi tại sao điều đó không xảy ra với mình. Bạn đặt vô số câu hỏi, và sau này khi nhìn lại, có thể chính bạn cũng thấy một vài câu hỏi lúc đó thật ngây thơ. Rồi một suy nghĩ nguy hiểm xuất hiện: “Những người ngoài kia đều nói dối. Họ không thể kiếm được nhiều như vậy.” Bạn nghĩ rằng mình cũng đã học như họ, làm như họ, thậm chí có thể học nhiều hơn họ, nhưng tài khoản của bạn vẫn không tăng. Trong khi đó, tài khoản của họ dường như vẫn tiếp tục đi lên.

Bạn giống như một thiếu niên đang ở tuổi dậy thì. Những trader có kinh nghiệm sẵn sàng cho bạn lời khuyên, nhưng bạn lại rất cứng đầu vì tin rằng mình biết điều tốt nhất phải làm. Họ nói không nên tăng đòn bẩy quá mức, bạn vẫn tăng. Họ nói cần quản lý rủi ro, bạn nghĩ mình có cách riêng tốt hơn. Họ nói rằng không cần phải giao dịch mọi lúc, bạn lại sợ bỏ lỡ cơ hội. Bạn tiếp tục tìm kiếm một câu trả lời bên ngoài thay vì nhìn vào cách mình đang ra quyết định.

Sau hàng loạt hệ thống, indicator và robot, bạn bắt đầu tìm đến các dịch vụ cung cấp tín hiệu realtime, những “chiến thuật từng phút” hoặc những người mà bạn tin rằng có thể giúp mình tìm ra lời giải. Nhưng rồi kết quả vẫn không thay đổi như kỳ vọng. Bạn đổi công cụ, đổi hệ thống, đổi phương pháp, đổi người cung cấp tín hiệu, nhưng vấn đề cốt lõi vẫn còn đó. Giai đoạn này có thể kéo dài rất lâu, thậm chí vài năm, và trong quá trình đó không chỉ kiến thức mà cả tài khoản của bạn cũng có thể phải trả giá. Rất nhiều người bỏ cuộc ở đây. Nhưng nếu bạn tiếp tục đủ lâu, có thể sẽ xuất hiện một bước ngoặt quan trọng.

Giai đoạn 3: Thời kỳ “A HA! Tìm thấy rồi”

Bạn chỉ thật sự thoát khỏi giai đoạn hai khi bắt đầu nhận ra rằng không có indicator, system hay robot nào có thể giúp bạn biết chắc thị trường sẽ làm gì tiếp theo. Không có một công cụ nào có thể loại bỏ hoàn toàn sự bất định của thị trường. Điều tạo nên khác biệt không chỉ nằm ở hệ thống, mà còn nằm ở cách bạn sử dụng hệ thống, cách bạn quản lý rủi ro và cách bạn phản ứng trước những kết quả không nằm trong dự đoán của mình.

Bạn bắt đầu nhận ra rằng một hệ thống không nhất thiết phải phức tạp. Thậm chí, một phương pháp rất đơn giản cũng có thể trở thành một phần của một hệ thống giao dịch phù hợp nếu nó có logic rõ ràng, quy tắc thực thi cụ thể và đi cùng một phương pháp quản lý vốn phù hợp. Bạn bắt đầu đọc sách về trading psychology, tìm hiểu cách một trader nên suy nghĩ khi đối diện với lợi nhuận, thua lỗ, sự bất định và những chuỗi giao dịch không như kỳ vọng. Và rồi thời khắc “A HA!” đến.

Đó là lúc một sự kết nối bắt đầu hình thành trong đầu bạn. Bạn nhận ra rằng không chỉ bạn, mà bất kỳ trader nào cũng không thể biết chắc thị trường sẽ làm gì trong 10 giây tiếp theo, chứ đừng nói đến 20 phút hay vài giờ tiếp theo. Thị trường luôn chứa đựng sự bất định. Vì vậy, nhiệm vụ của bạn không phải là đoán đúng mọi lần. Nhiệm vụ của bạn là xây dựng một quy trình có lợi thế và thực hiện nó một cách nhất quán trong điều kiện bất định đó.

Bạn bắt đầu gắn bó với hệ thống phù hợp với cách giao dịch của mình. Bạn xác định trước mức rủi ro mà mình có thể chấp nhận cho mỗi giao dịch. Bạn hiểu rằng một lệnh thua không nhất thiết có nghĩa hệ thống sai, cũng không có nghĩa bạn là một trader tồi. Một giao dịch riêng lẻ chỉ là một kết quả trong cả một chuỗi giao dịch. Nếu giao dịch không còn phù hợp với kế hoạch, bạn thoát ra. Nếu giao dịch thua nhưng bạn vẫn tuân thủ đúng hệ thống, bạn chấp nhận nó. Bạn bắt đầu hiểu rõ hơn về quản lý vốn, đòn bẩy, kích thước vị thế, Stop Loss và mức drawdown mà tài khoản có thể chịu đựng.

Lúc này, những lời khuyên mà bạn từng phớt lờ trước đây bắt đầu trở nên có ý nghĩa. Không phải vì những lời khuyên đó đã thay đổi, mà bởi vì chính bạn đã thay đổi. Bạn không còn tìm kiếm một phương pháp có thể giúp mình đoán đúng mọi giao dịch. Bạn bắt đầu tìm kiếm một quy trình giúp mình tồn tại, kiểm soát rủi ro và khai thác lợi thế trong một chuỗi giao dịch đủ lớn.

Giai đoạn này kết thúc khi bạn thật sự thừa nhận một sự thật rất quan trọng: Bạn không thể dự đoán thị trường một cách chắc chắn. Nhưng bạn có thể kiểm soát cách mình tham gia vào thị trường.

Giai đoạn 4: Thành thạo một cách có ý thức

Bây giờ bạn bắt đầu giao dịch theo hệ thống thay vì giao dịch theo cảm xúc. Khi có tín hiệu phù hợp với kế hoạch, bạn thực hiện. Khi không có tín hiệu, bạn đứng ngoài. Bạn không còn cảm thấy mình phải liên tục tìm kiếm một giao dịch mới chỉ vì thị trường đang chuyển động. Bạn hiểu rằng không giao dịch cũng là một quyết định.

Bạn bắt đầu đối xử với một lệnh thắng và một lệnh thua theo cách bình tĩnh hơn. Bạn để những giao dịch phù hợp với kế hoạch tiếp tục chạy theo logic của hệ thống, đồng thời sẵn sàng thoát khỏi những giao dịch không còn phù hợp với điều kiện đã đặt ra. Có tuần bạn kiếm được vài trăm đô. Có tuần bạn lỗ vài trăm đô. Có ngày bạn kiếm được 50 đô rồi trả lại thị trường 30 đô. Nhưng cách nhìn của bạn đã khác. Bạn không còn đánh giá bản thân chỉ bằng kết quả của một giao dịch hay một ngày giao dịch.

Bạn bắt đầu nhìn vào cả một chuỗi giao dịch và hiệu quả tổng thể của hệ thống. Bạn hiểu rằng một hệ thống có thể có những giao dịch thua. Điều quan trọng là lợi thế của hệ thống có được duy trì qua đủ số lượng giao dịch hay không, sau khi tính đến rủi ro, chi phí và điều kiện thị trường. Bạn cũng hiểu rằng không có hệ thống nào đảm bảo chiến thắng liên tục và không có giai đoạn nào thị trường sẽ luôn vận hành giống nhau.

Dần dần, bạn bắt đầu giao dịch ổn định hơn. Không phải vì thị trường trở nên dễ hơn, mà vì phản ứng của bạn trước thị trường đã thay đổi. Bạn ít hành động bốc đồng hơn, ít thay đổi hệ thống hơn và ít cố gắng dự đoán hơn. Bạn bắt đầu tin tưởng vào quy trình mà mình đã xây dựng, nhưng đó không phải là sự tin tưởng mù quáng. Đó là sự tin tưởng được xây dựng từ dữ liệu, trải nghiệm và khả năng hiểu rõ giới hạn của hệ thống.

Giai đoạn này có thể kéo dài từ vài tháng đến vài năm. Và nếu tiếp tục rèn luyện đủ lâu, bạn có thể bước sang giai đoạn cuối cùng.

Giai đoạn 5: Thành thạo một cách vô thức

Bạn còn nhớ phép so sánh trading với lái xe ở đầu bài không? Khi mới học lái, bạn phải suy nghĩ về gần như mọi thao tác: chân ga, chân phanh, vô lăng, gương chiếu hậu, biển báo và hàng loạt tình huống khác. Nhưng sau một thời gian dài luyện tập, rất nhiều thao tác trở nên tự nhiên. Bạn không cần phải suy nghĩ quá nhiều về từng động tác nhỏ nữa. Trading cũng có thể trở nên như vậy.

Sau một thời gian dài thực hành, việc đọc biểu đồ, kiểm tra điều kiện giao dịch, xác định rủi ro và thực hiện kế hoạch có thể trở nên quen thuộc hơn rất nhiều. Bạn không còn bị cuốn vào từng cây nến. Một vài chục pips không còn khiến bạn quá phấn khích. Một giao dịch thua cũng không còn khiến bạn muốn trả thù thị trường. Bạn hiểu rằng mục tiêu không phải là thắng mọi giao dịch, mà là thực hiện đúng lợi thế của hệ thống qua một chuỗi giao dịch đủ lớn, đồng thời bảo vệ tài khoản trong những giai đoạn bất lợi.

Bạn làm chủ cảm xúc tốt hơn. Bạn hiểu giới hạn của mình. Bạn hiểu hệ thống của mình. Bạn biết khi nào nên giao dịch và khi nào nên đứng ngoài. Quan trọng hơn, bạn hiểu rằng trading không phải là cuộc thi xem ai có khả năng dự đoán thị trường tốt nhất. Bạn không cần biết chính xác thị trường sẽ đi đâu tiếp theo. Bạn chỉ cần biết điều kiện nào khiến mình tham gia, mức rủi ro nào mình chấp nhận, khi nào mình thoát ra và cách mình phản ứng nếu thị trường đi ngược lại kỳ vọng.

Đến một lúc nào đó, bạn có thể bắt đầu chia sẻ những gì mình đã học được với những trader khác. Họ hỏi bạn những câu hỏi mà nhiều năm trước chính bạn cũng từng hỏi. Bạn nhận ra mình trong họ. Bạn biết rằng một vài người sẽ tiến bộ nhanh, một vài người sẽ mất nhiều thời gian hơn, và cũng sẽ có những người bỏ cuộc giữa chừng. Nhưng lúc này, bạn không còn quá quan tâm đến việc chứng minh mình đúng với thị trường. Bạn chỉ đơn giản biết mình đang làm gì, tại sao mình làm điều đó và mức rủi ro nào mình chấp nhận để làm điều đó.

Đó mới là dấu hiệu của sự trưởng thành trong trading.

Và có lẽ đến một ngày, sau tất cả những lần thắng, thua, nghi ngờ, thay đổi hệ thống, mất tiền, học lại và bắt đầu lại, bạn có thể bình thản nói:

“I am a currency trader.”